سیل ورود مهاجران به قلمرو آفریقایی اسپانیا را چه خودجوش بدانیم، چه ناشی از تحریک قاچاقچیان انسان و چه توطئه دولتهایی که دچار تنش با مادرید شدهاند، یک چیز تغییر نمیکند: جرقه این رخداد غیرمنتظره به دست عالیرتبهترین قضات اسپانیا زده شد. بیایید ببینیم چطور شد که اینطور شد:
از آنجا که در این چند روز جغرافیا و تاریخ سیاسی شهرهای سئوتا (محل بحران کنونی) و ملیله بارها تشریح شده است، از این موارد صرف نظر میکنم.
برای دنبال کردن سیر حقوقی رویداد، کافی است اولاً، بدانیم بر خلاف سرزمین اصلی اسپانیا که در قاره اروپا و کرانه شمالی دریای مدیترانه واقع است، این دو شهر خودمختار (Ciudad Autónoma) اسپانیا در قاره آفریقا و در ساحل جنوبی مدیترانه قرار دارند و اصطلاحاً به آنها قلمرو «برونبوم» گفته میشود. ثانیاً، بدانیم که سئوتا شبهجزیرهای است که مدیترانه از سه طرف آن را احاطه کرده است و فقط از یک طرف با مراکش مرز زمینی دارد.
۱- داستان از کجا شروع شد؟
ماجرا از حکمی که دیوان عالی اسپانیا در تاریخ ۲۹ ژوئن (۸ تیتر)، دقیقاً یک ماه پیش از آغاز بحران اخیر صادر کرد، آغاز شد.
۲- حکم دیوان عالی اسپانیا چه گفته است؟
در این حکم تصریح شده است: که مقامات مرزبانی اسپانیا نمیتوانند مهاجرانی را که از طریق دریا، از جمله از طریق شنا کردن، وارد قلمرو این کشور میشوند بهصورت فوری و بدون طی مراحل قانونی (اصطلاحاً به روش پس زدن در مرز) اخراج کنند؛ زیرا آنان از زیرساختهای فیزیکی مرزی (حصارها، دیوارها و…) عبور نکردهاند.
۳- پس زدن از مرز یعنی چه؟
پس زدن از مرز (Rechazo en frontera) در واقع همان اصطلاح معروفتر «رد مرز» است و به روندی گفته میشود که اخراج مهاجر قانونی بلافاصله پس از دستگیری او در مرز و بدون طی تشریفات قانونی (فرایندهای اداری و محاکمه قضائی) صورت میگیرد.
این مفهوم تا سال ۲۰۱۵ در نظام حقوقی اسپانیا وجود نداشت. در این سال دولت وقت اسپانیا قانونی جنجالی با عنوان «قانون امنیت شهروندان» (Ley de Seguridad Ciudadana) را تصویب کرد که در میان منتقدان به «قانون دهانبند» (Ley Mordaza) معروف شد.
از طریق این قانون، یک تبصره با عنوان تبصره دهم، به قانون اتباع بیگانه اسپانیا الحاق شد که به مقامات مرزی این کشور اجازه داده است، آن دسته از اتباع خارجی را که در خط مرزی سئوتا و ملیله در حال تلاش برای عبور غیرقانونی از مهارکنندههای مرزی شناسایی شوند، بلافاصله رد مرز کنند.
۴- آیا رد مرز فقط به صورت انفرادی مجاز است یا میتوان به صورت گروهی نیز این کار را انجام دهد؟
این پرسش از آن رو جای طرح پیدا میکند که طبق پروتکل شماره ۴ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر، اخراج جمعی بیگانگان ممنوع است.
از قانون ۲۰۱۵ اسپانیا به دادگاه اروپایی حقوق بشر شکایت شد.
این دادگاه در سال ۲۰۲۰ اعلام کرد که اگر مهاجران به صورت گروهی و با اعمال زور سعی کنند از حصارهای مرزی بگذرند ، اخراج فوری آنان، نقض ممنوعیت اخراج جمعی محسوب نمیشود. (پرونده N.D. and N.T. v. Spain)
۵- چرا دیوان عالی اسپانیا میان ورود غیرقانونی زمینی و دریایی تمایز قائل شد و رد مرز را در مورد دوم ممنوع کرد؟
در تبصره دهم، به صراحت شرط رد مرز، عبور غیرقانونی از عناصر مهارکننده مرزی مانند حصارها و دیوارها تعیین شده است و از آنجا که اکنون در مرزهای آبی سئوتا، چنین موانعی وجود ندارد، مهاجران غیرقانونیای که با شنا کردن خود را به این شهر میرسانند، مشمول تبصره الحاقی به قانون اتباع بیگانه نمیشوند.
نکته جالب توجه در این میان آن است که دیوان عالی در حکمش، راه حلی برای گریز از این محدودیت قانونی به دولت اسپانیا پیشنهاد داده است. قضات این دیوان تأکیده کردهاند که اگر دولت در دریا نیز موانع نصب کند، ورود از این طریق نیز به منزله عبور از عناصر محدودکننده فیزیکی تلقی میشود و در نتیجه، میتوانند همانند عبور غیرقانونی از مرز زمینی از امکان رد مرز بهرهبگیرند.
۶- آیا رأی دیوان عالی به معنی مصونیت کسانی است که اکنون از طریق شنا کردن خود را به سئوتا رساندهاند؟
این همان برداشت نادرستی است که سبب شد پنجشنبه و جمعه گذشته (۸ و ۹ مرداد)، سیل مهاجران غیرقانونی به سمت سئوتا گسیل شوند.
این در حالی است که دیوان عالی مانع اخراج مهاجران غیرقانونی که از طریق دریا به قلمرو برونبومی اسپانیا پا گذاشتهاند، نشده؛ فقط تأکید کرده است چون در دریا مانع فیزیکی وجود ندارد، این عده مشمول قانون ۲۰۱۵ و اخراج فوری نمیشوند، بلکه باید تشریفات اداری و قضائی عادی درباره روند اخراج آنان طی شود.
۷- چرا فقط سئوتا با سیل مهاجران روبهرو شد و ملیله وضع مشابهی پیدا نکرد؟
سئوتا یک شبهجزیره است که از سه طرف با آب احاطه شده است. مرز زمینی کوتاه سئوتا با مراکش در رسیدن به ساحل، به یک موجشکن ختم میشود که تنها چند ده متر در داخل آب امتداد دارد.
در سئوتا، یک مهاجر کافی است از ساحل مراکش وارد آب شود، مسافت بسیار کوتاهی را در امتداد ساحل شنا کند یا حتی در زمان جزر، در آب کمعمق راه برود و آن سوی موجشکن در ساحل اسپانیا از آب بیرون بیاید.
در مقابل، ملیله در دل خشکی قرار دارد و از سه طرف با حصارهای بلند چندلایه احاطه شده است. تنها بخش آبی ملیله، ساحل شرقی و بندرگاه آن است که آن هم ساختار صخرهای و بندری دارد؛ بنابراین امکان راه رفتن در آب کمعمق یا شنای کوتاه ساحلی مانند سئوتا در آنجا فراهم نیست.
محمود پوررضائی فشخامی، پژوهشگر حقوق عمومی